ඇමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර 2026 ජූනි 17 වනදා අත්සන් තබන ලද ඉස්ලාමාබාද් අවබෝධතා ගිවිසුම (Islamabad MoU) හරහා දින 60 ක තාවකාලික සටන් විරාමයක් ප්රකාශයට පත් කෙරුණි. ස්ථිර සාමයක් සඳහා මාවතක් සකසනු ඇතැයි අපේක්ෂා කළද, මෙම දින 60 ක කාලය සම්පූර්ණ වීමටත් පෙර දෙපාර්ශවය අතර පවතින ගැටුම්කාරී තත්ත්වය යළිත් බරපතළ ලෙස වර්ධනය වී ඇතැයි ලෝක දේශපාලන තත්වය නිරීක්ෂණය කරද්දී පෙනී යයි.
ගිවිසුමේ 5 වන වගන්තියට අනුව දින 60 ක කාලයක් සඳහා කිසිදු බදු අය කිරීමකින් තොරව හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා වාණිජ නැව්වලට ගමන් කිරීමට ඉඩ ලබා දිය යුතු විය. කෙසේ වෙතත්, මෙම කොන්දේසිය සම්බන්ධයෙන් පාර්ශවයන් දෙක අතර බරපතළ මතභේදයක් නිර්මාණය විය.
- ගමන් මාර්ගය පිළිබඳ ගැටලුව: ඉරාන වෙරළට ආසන්නව තමන් අනුමත කළ මුහුදු මාර්ගයේ පමණක් නැව් ගමන් කළ යුතු බව ඉරානය ප්රකාශ කළේය. එහෙත්, ඇමෙරිකාව උත්සාහ කළේ ඕමාන වෙරළට වන්නට පිහිටි වෙනත් විකල්ප මාර්ගයක් නැව් සඳහා භාවිත කිරීමටයි.
- බදු අය කිරීමේ තර්ජනය: දින 60 ක කාලය අවසන් වූ පසු සමුද්ර සන්ධියෙන් ගමන් කරන නැව්වලින් ගාස්තු (Fees) අය කිරීමට තමන්ට අයිතියක් ඇති බව ඉරානය ප්රකාශ කළ අතර, ඇමෙරිකාව ඊට සෘජුවම විරෝධය පළ කළේය.
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ මතභේදයත් සමග තාවකාලික සාමය සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ වැටී තිබේ.
- නැව්වලට වෙඩි තැබීම: දකුණු මුහුදු මාර්ගයේ ගමන් කළ ජාත්යන්තර වාණිජ නැව් 3 කට 2026 ජූලි 6 සහ 7 යන දිනවලදී ඉරානය විසින් මිසයිල සහ ඩ්රෝන ප්රහාර එල්ල කරන ලදී.
- ඇමෙරිකානු ප්රතිචාරය: මෙම ප්රහාරයන්ට ප්රතිචාර දක්වමින් ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් ජූලි 7 වනදා “සටන් විරාම ගිවිසුම අවසන්” (Truce is over) බව නිල වශයෙන් ප්රකාශයට පත් කළේය.
- දැවැන්ත ගුවන් ප්රහාර: ඉන් අනතුරුව, ඇමෙරිකානු හමුදාව විසින් ඉරානයේ ඛාර්ග් දූපත (Kharg Island) ඇතුළු ප්රධාන පෙළේ උපායමාර්ගික තෙල් මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කරගනිමින් යළිත් දරුණු ප්රහාර මාලාවක් දියත් කර තිබේ.
මෙම ගිවිසුමේ තවත් ප්රධාන කොන්දේසියක් වූයේ ලෙබනනයේ දකුණු ප්රදේශයෙන් ඊශ්රායල හමුදා සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් විය යුතු බවයි.
- ඊශ්රායල පසුබැසීම: ලෙබනන් භූමියෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් වීමට ඊශ්රායලයට උපරිම දින 60 ක කාලයක් පවතින බව හිස්බුල්ලා සංවිධානයේ දේශපාලන අංශය ප්රකාශ කර ඇත.
- බලය පැවරීම: ඊශ්රායල හමුදා ඉවත් වන කලාපවල බලය හිස්බුල්ලා සටන්කාමීන්ගෙන් තොරව, ලෙබනන් රජයේ නිල හමුදාව (Lebanese Armed Forces) සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක හමුදා (UNIFIL) වෙත පැවරීමට අවශ්ය කටයුතු මේ වන විට සූදානම් කර තිබේ.
දින 60 ක කාලය ඇතුළත ස්ථිර සාමයක් උදාකර ගැනීම සඳහා ස්විට්සර්ලන්තයේ සහ කටාර්හි දෝහා නුවරදී සාකච්ඡා වට කිහිපයක්ම පැවැත්වුණි.
- සාකච්ඡා තාවකාලිකව නතර වීම: ඇමෙරිකානු ප්රහාරයකින් ජීවිතක්ෂයට පත්වූ ඉරාන උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි වෙනුවෙන් ඉරානය පුරා ප්රකාශයට පත් කර ඇති සතියක ශෝක කාලය සහ ඔහුගේ අවමංගල්ය උත්සව කටයුතු හේතුවෙන් මෙම තාක්ෂණික සාම සාකච්ඡා මේ වන විට තාවකාලිකව නතර වී ඇත.
දින 60 ක සාම ගිවිසුම හරහා කලාපයට තාවකාලික සහනයක් ලැබුණද, හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ බලය බෙදාගැනීම පිළිබඳව ඇමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර ඇති වූ බරපතළ නොගැලපීම් සහ අර්ථකථන ගැටලු නිසා දින 60 සම්පූර්ණ වීමටත් මත්තෙන් ගිවිසුම බිඳවැටී ඇත. මේ හේතුවෙන් මැදපෙරදිග කලාපය තුළ යළිත් වරක් දැවැන්ත යුද වාතාවරණයක් නිර්මාණය වී තිබේ.
තාවකාලික සටන් විරාමය නිසා ලෝක තෙල් වෙළෙඳපොල අගයන්ද පහත වැටුණු අතර එය ලෝකයේ බොහෝ රටවල් – ශ්රී ලංකාව ද ඇතුළුව සහනයක් ලැබිණි. කෙසේ වෙතත් මේ වන විට නැවත මතුව ඇති ආතතිකාරී තත්වය නිසා මඳ වශයෙන් බොර තෙල් මිල ද ඉහළ නැග ඇත. නැවත ලෝකය තිබෙන්නේ අවිනිශ්චිත තැනක ය.
